Ιστορία του χαλιού
Τέχνη των χεριών, του νου, της ψυχής, της φαντασίας. Τέχνη πανάρχαια, που πήγασε από την ανάγκη του νομάδα ανθρώπου να ζεστάνει την εστία του, αλλά και να την ομορφύνει.
Το πανόραμα «των ανθρώπων της Ανατολής, που με αφάνταστη δεξιοτεχνία δούλευαν και δουλεύουν τους κόμπους για χαλια, χαρίζοντάς τους την ίδια την ψυχή τους. Κόμπο κόμπο δένουν μαζί με το μαλλί στα στημόνια τα όνειρα, τα μεράκια, τους καημούς τους. Στα σχέδιά τους ενσωματώνουν συναισθήματα χαράς, θλίψης, φόβου, τα έθιμά τους, τις δοξασίες τους, τα πιστεύω τους. Τα ανεξάντλητα σχέδια και τα ζωντανά χρώματα τούς παρασύρουν σε κόσμους μαγικούς.
Χαλια : Η ιστορία τους χάνεται στα βάθη των αιώνων με πολλές γραπτές μαρτυρίες από τον Όμηρο, τον Αισχύλο, τον Ξενοφώντα που εξυμνούν τα φημισμένα χαλια της Μιλήτου, των Σάρδεων, της Σάμου, της Κορίνθου, αλλά και τα μοναδικά χαλια των βασιλείων της Αιγύπτου και των Φοινικικών πόλεων.
Από το 14ο αιώνα αρχίζουν και οι εξαγωγές του χαλιου της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στη Δύση. Είναι η εποχή που μόνο οι ανώτερες τάξεις είναι σε θέση να αγοράσουν χαλια, είδος πολύτιμο, δυσεύρετο και πανάκριβο. Αυτή την εποχή βλέπουμε χαλια να στολίζουν τους πίνακες μεγάλων ζωγράφων, τα αριστοκρατικά και αυτοκρατορικά σαλόνια και το εσωτερικό των εκκλησιών.
Οι Έλληνες δραστηριοποιούνται στην εμπορία και παραγωγή του χαλιου, ιδρύουν
εργοστάσια αλλά παίρνουν και παραγγελίες κατ' οίκον. Μεγάλη είναι η ανάπτυξη στη Σπάρτη της Πισιδίας. Συγχρόνως στην Καππαδοκία, στον Πόρο, στη Σίλλη, στη Σινασσό, στο Προκόπι (Αλεξιάδης, Σουτζόγλου), στην Καισάρεια, στη Σεβάστεια (Sivas) και στην ευρύτερη περιοχή του εσωτερικού της Μικρασίας τ' αργαλειά δουλεύουν ακατάπαυστα.
Σχέδια και σύμβολα
Για τον ανατολίτη υφαντή, ο μύθος, ο θρύλος και η παράδοση κληροδοτούν και ορίζουν τον κόσμο των συμβόλων. Στο χαλι αποτυπώνονται οικογενειακά σύμβολα, φυλετικά οικόσημα, δοξαστικά στοιχεία που προσδίδουν στο έργο ή τον ιδιοκτήτη καλή τύχη, υγεία, πλούτο, γονιμότητα, μακροημέρευση. Έτσι δημιουργήθηκαν μέσα στους αιώνες τα σχέδια στο χαλι με αλληλοεπιδράσεις μεταξύ λαών και πολιτισμών. Η μελέτη των συμβόλων είναι μελέτη της ανθρώπινης φύσης, της πίστης, των συναισθημάτων, των παραδόσεων που πάνε από μάνα σε κόρη, που κι όταν ακόμη δεν ξέρουν την έννοιά τους, επαναλαμβάνουν τα σχέδια με μια ιερή προσήλωση.
Μερικά από τα σύμβολα στα χαλια είναι:
- Τα τρίγωνα: φέρνει, γονιμότητα, ευτυχία στην οικογένεια και διώχνει το κακό μάτι.
- Τ' αστέρια: συμβολίζουν τα μυστικά του κόσμου.
- Το φίδι: συμβολίζει την ενσάρκωση, την αθανασία, την αιωνιότητα.
- Ο σκορπιός: προφυλάσσει από το κακό.
- Ο κύκνος: συμβολίζει τη χάρη, τη φινέτσα, αλλά και τη γονιμότητα.
- Τα κέρατα του κριαριού: σύμβολο δύναμης, υγείας και ευτυχίας.
- Τα πουλιά: αγγελιοφόροι καλών ειδήσεων.
- Τα φύλλα: συμβολίζουν την αθανασία της ψυχής.
- Το ρόδι: το ιερό φρούτο του παραδείσου, σύμβολο ευημερίας.
- Ο υάκινθος και το γαρύφαλλο: συμβολίζουν την αγάπη, την ευτυχία και την πίστη.
Τ' αργαλειά και η ύφανση
"Τιμή μεγάλη και τρανή
πουν' αργαλειός στο σπίτι
το κάθε δόντι του χτενιού
αξίζει μαργαρίτη"
Τα χαλια αρχίζουν να κατασκευάζονται πάντα από κάτω και προς τα πάνω. Τ' αργαλειά είναι όρθια και πολύ απλά. Αποτελούνται από δύο κάθετα δοκάρια και δύο πλάγια.
Το στημόνι είναι τα παράλληλα νήματα ανάμεσα στα πλάγια δοκάρια που πάνω τους δένονται οι κόμποι.
Το υφάδι είναι δυο ή τρεις σειρές οριζόντιων νημάτων που περνιούνται ανάμεσα στους κόμπους για να τους συγκρατούν. Η κομπόδεση είναι εύκολη. Χρειάζεται εξάσκηση. Μια εργάτρια ταπητουργίας πρέπει να έχει την ευχέρεια να δένει 8-10χιλ. κόμπους το 8ωρο. Οι κόμποι δένονται σ' ένα ζευγάρι στημονιού και είναι δύο ειδών, ο διπλός ή Γκιορντές ή Τούρκικος και ο μονός ή Σενέ ή Περσικός. Στο διπλό, το νήμα περιστρέφεται γύρω από τα στημόνια και σχηματίζει θηλιά. Οι άκρες του μαλλιού πρέπει να προεξέχουν περίπου δύο εκατοστά και κόβονται με μαχαίρι.
Όταν η σειρά γεμίσει κόμπους περνιέται το υφάδι και χτυπιέται με το χτένι, τον κόπανο.Ο αριθμός των κόμπων κατά τετραγωνικό μέτρο δημιουργεί τις ποιότητες. Η κατώτερη ξεκινά από 15.000 κόμπους, η ανώτερη συγκεντρώνει περισσότερους από ένα εκατομμύριο.
Η εκπαίδευση και ο ρόλος της ελληνίδας μικρασιάτισσας στην εξέλιξη της
Ταπητουργίας ο ρόλος της γυναίκας απασχολεί έντονα την κοινωνία και τον τύπο στην Ευρώπη, στην Ελλάδα, στη Μικρασία στο τέλος του 19ου αιώνα.
Εκείνη την εποχή θεοποιείται ο ρόλος της καλής συζύγου και μητέρας. Αποκλείεται η γυναίκα από τους δημόσιους χώρους. Η γυναικεία εκπαίδευση στη Μικρασία, δεμένη πάντα με τον εξελληνισμό της περιοχής, καθόλου δεν στρέφεται προς την επαγγελματική κατάρτιση της γυναίκας Ωστόσο η αλλαγή της νοοτροπίας έμελλε να έρθει από το εσωτερικό της Μικρασίας, όπου ανθούσαν σημαντικές ελληνικές κοινότητες. Στο γύρισμα του αιώνα, παρατηρείται κύμα μετανάστευσης του ανδρικού πληθυσμού με αποτέλεσμα τη μετάθεση των ευθυνών της οικογένειας στους ώμους της γυναίκας. Καλείται λοιπόν η γυναίκα να αναλάβει κατά πρώτον τη φροντίδα του σπιτιού, των παιδιών, των γερόντων, να επιστατήσει στα κτήματα, τ' αμπέλια, την αποθήκευση αγαθών για το βαρύ χειμώνα και κατά δεύτερον να αυξήσει το οικογενειακό εισόδημα δεδομένου ότι τα εμβάσματα των μεταναστών είτε αργούσαν είτε δεν έφταναν καθόλου.
Δημιουργήθηκε λοιπόν πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη της ταπητουργίας.
Η γυναίκα δουλεύει στα αργαλειά στο σπίτι ή τα οργανωμένα εργαστήρια. Εκτελεί μισθωτή εργασία και χωρίς πραγματικά να το επιδιώξει βοηθά ουσιαστικά στην οικονομία της περιοχής.
Το 1922 αυτός ο ταπητουργικός κόσμος, όταν ξεβράστηκε, όπως-όπως, μέσα στην οδύνη και το σπαραγμό, δεν πρόλαβε να βαρυγκoμήσει. Έπνιξε τον πόνο, οπλίστηκε με δύναμη κι ελπίδα, έστησε τ' αργαλειά του και με μια υπεράνθρωπη μαζική προσπάθεια, μέσα σε 3 μήνες από τον ξεριζωμό, ετοιμάστηκαν τα πρώτα χαλια. Mόνο που φορτώθηκαν τώρα από τον Πειραιά αντί της Σμύρνης, για να εκπληρώσουν παραγγελίες που τους είχαν δοθεί από Αμερικανούς και Ευρωπαίους πελάτες πριν την Καταστροφή.
Δεν μπορούμε παρά να σταθούμε με δέος μπροστά στην επιχειρηματική υπευθυνότητα, τη δύναμη αυτών των ανθρώπων, τη δίψα για δημιουργία και ζωή.